همافزایی دانشگاه علم و فرهنگ و پژوهشگاه رویان برای توسعه پزشکی مبتنی بر میکروبیوم
هفدهمین مدرسه تابستانه بینالمللی رویان صبح امروز با موضوع «سمفونی درمان؛ آزادسازی پتانسیل بازسازی میکروبیوم» در سالن همایشهای بینالمللی دانشگاه علم و فرهنگ برگزار شد.
به گزارش روابط عمومی دانشگاه علم وفرهنگ، دکتر عبدالحسین شاهوردی در آیین افتتاحیه هفدهمین مدرسه تابستانه بینالمللی رویان گفت: برگزاری چنین برنامههایی نیازمند صرف هزینه، زمان و تلاش فراوان است. شاید بسیاری از مجموعهها در شرایط کنونی امکان برگزاری چنین رویدادهایی را نداشته باشند، اما آنچه زمینهساز برگزاری این برنامهها میشود، عشق و علاقه به جوانان، پژوهشگران و دانشجویان است؛ عشقی که میتواند امید را در میان آنان زنده نگه دارد.
وی طراحی و اجرای برنامههای اثربخش، مشارکت و همکاری میان نهادهای مختلف ضرورتی انکارناپذیر دانست و افزود: یکی از نکات ارزشمند این برنامه، مشارکت دانشگاه علم وفرهنگ و پژوهشگاه رویان در برگزاری این رویداد علمی است. همچنین حضور شرکتهای دانشبنیان و انجمنهای تخصصی در کنار دانشگاه و پژوهشگاه نشان میدهد که همکاری و همافزایی میتواند زمینهساز شکلگیری فعالیتهای بزرگ و موثر باشد.
وی با اشاره به مفهوم مدرسه تابستانه گفت: مدرسه، فضایی برای آموزش، تربیت و شکلگیری آینده است. انتظار ما این است که شرکتکنندگان، حس حضور در یک مدرسه را تجربه کنند؛ فضایی که در آن امکان پرسش، دریافت پاسخ و شکلگیری ایدههای جدید فراهم باشد. امیدوارم این تجربه در هفدهمین دوره مدرسه تابستانه نیز تکرار شود.
شاهوردی افزود: عنوان «سمفونی درمان» نیز بهخوبی بیانگر هماهنگی و تعامل اجزای مختلف در یک فرایند منسجم است؛ همانگونه که در یک سمفونی، مجموعهای از صداها در کنار یکدیگر نوایی دلنشین ایجاد میکنند.
وی ادامه داد: هرچه شناخت انسان از جهان پیرامون و سازوکارهای حیات بیشتر میشود، پیچیدگیهای بیشتری را کشف میکند. همین موضوع ضرورت افزایش دانش و پژوهش را بیش از پیش آشکار میسازد و ما را به تلاش برای ارتقای سلامت انسانها ترغیب میکند.
شاهوردی با اشاره به موضوع میکروبیوم اظهار کرد: بسیاری از افراد با شنیدن نام میکروب، ابتدا به بیماری فکر میکنند، در حالی که میکروارگانیسمهای همزیست نقش بسیار مهمی در حفظ سلامت انسان دارند.
وی افزود: نهتنها در بدن انسان، بلکه در محیط پیرامون نیز این موجودات ریز با فعالیتهای خود شرایط لازم برای تداوم حیات روی کره زمین را فراهم میکنند. سلامت قلب و مغز، فرایند هضم غذا، عملکرد سیستم ایمنی، ترمیم بافتها و بسیاری از فرایندهای حیاتی دیگر تا حد زیادی به این همزیستی وابسته است.
شاهوردی در پایان ابراز امیدواری کرد که شناخت انسان از میکروبیوم و نقش پنهان این موجودات در سلامت افزایش یابد و بتوان از این دانش در مسیر ارتقای سلامت جامعه بهره گرفت.
میکروبیوم؛ بازیگر اصلی سلامت و پزشکی آینده
در ادامه دکتر زهرا شیخی،معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی نیز با اشاره به عنوان این رویداد علمی اظهارکرد: انتخاب عنوان «سمفونی درمان؛ آزادسازی پتانسیل بازسازی میکروبیوم» انتخابی هوشمندانه و دقیق است؛ زیرا امروز بیش از هر زمان دیگری میدانیم که بدن انسان مجموعهای از اجزای منفصل نیست، بلکه سامانهای زنده، هماهنگ و درهمتنیده است. در چنین سامانهای، میکروبیوم نه یک عنصر حاشیهای، بلکه یکی از بازیگران اصلی در سلامت، بیماری، ترمیم و بازسازی محسوب میشود.
وی افزود: میکروبها تا چند دهه پیش عمدتا با بیماری تعریف میشدند، اما امروز میدانیم که بخش مهمی از حیات انسان در تعامل با این جهان نامرئی شکل میگیرد. میکروبیوم در تنظیم سیستم ایمنی، متابولیسم، التهاب، ترمیم بافت و حتی پاسخ به درمان، نقشی بسیار مهم ایفا میکند.
وی تصریح کرد: اگر بخواهیم از پزشکی آینده سخن بگوییم، نمیتوانیم میکروبیوم را نادیده بگیریم. این نگاه، همان تغییری است که علم امروز از ما میخواهد؛ عبور از رویکردهای تکبعدی و حرکت به سمت پزشکی شخصیسازیشده و بازساختی.
شیخی با اشاره به ظرفیتهای پزشکی بازساختی گفت: پزشکی بازساختی ماموریتی بزرگ بر عهده دارد و آن، بازگرداندن ساختار و عملکرد بافتهای آسیبدیده است. با این حال، تجربه نشان داده است که موفقیت در این مسیر تنها به وجود سلولها یا داربستهای مناسب وابسته نیست، بلکه محیط زیستی میزبان، وضعیت التهاب و بهویژه میکروبیوم، نقش تعیینکنندهای در نتایج درمان دارند.
وی افزود: امروز میدانیم که میکروبیوم میتواند از طریق تنظیم سیستم ایمنی، تولید متابولیتهای موثر و کاهش التهاب، شرایط مناسبتری را برای ترمیم و بازسازی فراهم کند به همین دلیل، آینده پزشکی ناگزیر با آینده مطالعات میکروبیوم گره خورده است.
معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی با استفاده از تشبیه «ارکستر» برای توصیف پزشکی بازساختی اظهار کرد: اگر پزشکی بازساختی را یک ارکستر در نظر بگیریم، میکروبیوم یکی از صداهای بنیادینی است که اگر بهدرستی شنیده شود، سمفونی درمان کاملتر و هماهنگتر خواهد شد.
وی با اشاره به جایگاه پژوهشگاه رویان گفت: در چنین چشماندازی، پژوهشگاه رویان جایگاهی فراتر از یک برگزارکننده صرف دارد. این پژوهشگاه برای کشور ما یادآور مسیری روشن در عرصه علم است. از پیشگامی در حوزه سلولهای بنیادی و مهندسی بافت گرفته تا دستاوردهای ماندگار در حوزه تولیدمثل، شبیهسازی و توسعه زیرساختهای زیستفناورانه، همگی نشان میدهند که رویان صرفا به گذشته درخشان خود متکی نیست، بلکه همواره رو به آینده حرکت کرده است.
شیخی ادامه داد: در جهاد دانشگاهی بر این باوریم که مرزهای دانش تنها با توسعه فعالیتهای میانرشتهای، نگاه ترجمانی و جسارت در نوآوری جابهجا میشوند. از این منظر، میکروبیوم تنها یک موضوع نظری نیست، بلکه افقی راهبردی برای توسعه درمانهای آینده به شمار میرود.
وی خاطرنشان کرد: این حوزه، آینده پزشکی شخصیسازیشده را ترسیم میکند؛ آیندهای که در آن درمانها بر اساس ویژگیهای زیستی هر فرد طراحی میشوند و دادههای میکروبی، سلولی و مولکولی در کنار یکدیگر قرار میگیرند تا امکان انتخاب دقیقتر روشهای درمانی فراهم شود.
معاون پژوهش و فناوری جهاد دانشگاهی در پایان تاکید کرد: آیندهای که در آن مرز میان زیستشناسی پایه و درمان بالینی روزبهروز کمرنگتر میشود، نیازمند همکاری دانشگاهها، پژوهشگاهها، شرکتهای دانشبنیان و نسل جوان پژوهشگر است. خوشبختانه کشور ما از سرمایه انسانی و ظرفیتهای علمی لازم برای ورود به این مسیر برخوردار است.
میکروارگانیسمها؛ موفقترین ساکنان کره زمین
دکتر محمدرضا صعودی، رئیس انجمن علوم و فناوریهای میکروبی ایران و عضو هیئت علمی دانشگاه الزهراء نیز در این رویداد علمی با اشاره به جایگاه میکروارگانیسمها در چرخه حیات، اظهار کرد: اگر از ما بپرسند کدامیک از موجودات زنده قدرتمندتر هستند، احتمالا بسیاری از افراد انسان را انتخاب میکنند؛ زیرا انسان توانسته است محیط پیرامون خود را تغییر دهد و در طول تاریخ، تحولات گستردهای را رقم بزند. این توانایی در همه موجودات زنده وجود دارد، اما انسان بیش از سایر موجودات در محیط پیرامون خود مداخله کرده است.
وی با اشاره به فعالیتهای انسان در تغییر محیطزیست گفت: انسان موجودی شگفتانگیز است؛ زیرا میل شدیدی به ایجاد تغییر دارد. این تغییرات گاهی تا جایی پیش میرود که به نابودی محیطزیست و حتی آسیب به خود انسان منجر میشود.
وی با اشاره به ماموریت کاوشگر «ویجر ۱» اظهار کرد: این کاوشگر در سال ۱۹۷۷ با ماموریتی چهارساله به فضا پرتاب شد، اما اکنون نزدیک به ۵۰ سال است که همچنان به فعالیت خود ادامه میدهد. تصویری که این کاوشگر در سال ۱۹۹۱ از زمین ثبت کرد، با عنوان «نقطه آبی کمرنگ» شناخته میشود؛ تصویری که از فاصله حدود ۶ میلیارد کیلومتری گرفته شده است.
رئیس انجمن علوم و فناوریهای میکروبی ایران افزود: امروز این کاوشگر بیش از ۲۴ میلیارد کیلومتر از زمین فاصله گرفته و از منظومه شمسی خارج شده است. این تصویر، انسان را به تامل درباره جایگاه خود در جهان وادار میکند.
وی ادامه داد: اگر معیار قدرت را از منظر زیستشناسی بررسی کنیم، باید به توانایی بقا و سازگاری توجه داشته باشیم. موجودی که بتواند در شرایط مختلف دوام بیاورد و با محیط سازگار شود، از نظر زیستی موفقتر است.
صعودی تصریح کرد: موجودات سازگار، از تنوع ژنتیکی بیشتری برخوردارند و خزانه ژنی گستردهتری دارند. انسان و سایر یوکاریوتها از این منظر در جایگاه نخست قرار نمیگیرند و برای یافتن موفقترین موجودات باید به سراغ میکروارگانیسمها رفت.
وی با اشاره به قدمت میکروارگانیسمها گفت: باکتریها و آرکیها دستکم ۳.۸ میلیارد سال است که روی زمین حضور دارند، در حالی که قدمت یوکاریوتها، از موجودات تکسلولی گرفته تا انسان، حدود ۵۰۰ میلیون سال برآورد میشود.
رئیس انجمن علوم و فناوریهای میکروبی ایران با بیان اینکه سهم انسان از زیستتوده کره زمین بسیار محدود است، افزود: بخش عمده زیستتوده کره زمین را گیاهان تشکیل میدهند و میکروارگانیسمها نیز سهم قابل توجهی در این زمینه دارند.
وی ادامه داد: اگرچه از نظر میزان کربن، گیاهان سهم بیشتری دارند، اما حدود ۸۰ درصد نیتروژن و فسفر موجود در زیستکره به میکروارگانیسمها اختصاص دارد. این موضوع نشان میدهد که این موجودات از ظرفیت بالایی برای سازگاری، تنوع و تحول برخوردارند.
صعودی با اشاره به دیدگاههای «لین مارگولیس»، زیستشناس برجسته آمریکایی، گفت: بسیاری از نظریههایی که این دانشمند از دهه ۱۹۶۰ مطرح کرد، امروز بیش از گذشته مورد تایید قرار گرفتهاند. اومعتقد بود که انسانها در حقیقت فرزندان باکتریها هستند و همچنان نیز ارتباط ما با این موجودات ادامه دارد. همچنین او معتقد بود که «ما جوامع میکروبی متحرک هستیم.» این جمله، بیانگر نقش عمیق میکروارگانیسمها در شکلگیری حیات است.
وی با اشاره به نظریههای جدید درباره منشأ حیات گفت: امروزه بسیاری از دانشمندان بر این باورند که آنچه ما بهعنوان یوکاریوت میشناسیم، نتیجه تعامل و همزیستی میان آرکیها و باکتریهاست.
صعودی با اشاره به تحولات جدید در علم تکامل اظهار کرد: امروزه برخی دانشمندان معتقدند که به جای «درخت تکاملی»، باید از مفهوم «شبکه تکاملی» استفاده کرد؛ زیرا تبادل ژنتیکی میان میکروارگانیسمها به اندازهای گسترده است که نمیتوان روابط آنها را تنها بر اساس انتقال عمودی ژن توضیح داد.
صعودی با تاکید بر ضرورت گسترش نگاه به مفهوم میکروبیوم اظهار کرد: باید فراتر از آنچه امروز در این مدرسه تابستانه مورد توجه قرار گرفته است، به این حوزه نگاه کنیم. اگرچه هدف ما یافتن راهکارهایی برای درمان و ارتقای سلامت است، اما میکروبیوم را باید در تمامی ابعاد زیستکره بررسی کرد و آثار و کارکردهای آن را در مقیاسی گستردهتر مورد توجه قرار داد.
وی افزود: بایوسفر و شبکه حیات روی زمین را میتوان از منظری وسیعتر و با تکیه بر نقش میکروارگانیسمها بازتعریف کرد؛ موضوعی که میتواند افقهای تازهای را پیش روی پژوهشگران قرار دهد.
آینده پروبیوتیکها در گرو پیوند دانش، صنعت و بازار است
دکتر مریم تاجآبادی ابراهیمی رئیس انجمن پروبیوتیک ایران و مدیرعامل شرکت تک ژن زیست نیز در این رویداد با تاکید بر ضرورت تغییر نگاه در حوزه پژوهش اظهار کرد: آینده را امروز طراحی میکنیم، اما این امر مستلزم تغییر رویکرد است. باید از مرحله شناخت پدیدهها عبور کنیم و به سمت ارائه راهحل حرکت کنیم.
وی افزود: امروز دو رویکرد اصلی در حوزه علم وجود دارد. رویکرد نخست، رویکرد دانشمحور است که بر تولید داده و انتشار مقاله تمرکز دارد، اما ممکن است به نتیجه عملی منجر نشود. رویکرد دوم، رویکرد مبتنی بر تجارت و پاسخگویی به نیازهای جامعه است.
وی تصریح کرد: زمانی میتوانیم موفق باشیم که این دو رویکرد را در کنار یکدیگر قرار دهیم. در این میان، استانداردها و قوانین تنظیمگری نیز نقش بسیار مهمی دارند. اگر بتوانیم دانش، صنعت و نظام تنظیمگری را در کنار یکدیگر قرار دهیم، امکان تولید محصولات رقابتپذیر و حضور در بازارهای بینالمللی فراهم خواهد شد.
تاجآبادی ابراهیمی با بیان اینکه توسعه علمی بهتنهایی کافی نیست، افزود: با وجود همه دستاوردهای علمی و شکلگیری شرکتهای دانشبنیان، زمانی که به سهم ایران از بازار جهانی پروبیوتیک نگاه میکنم، احساس میکنم هنوز تا رسیدن به جایگاه مطلوب فاصله زیادی داریم.
وی ادامه داد: من هم بهعنوان یک استاد دانشگاه با فضای علمی آشنا هستم و هم بهعنوان یک کارآفرین، بازار و الزامات آن را میشناسم. واقعیت این است که میان این دو حوزه فاصله قابل توجهی وجود دارد و باید برای کاهش این فاصله برنامهریزی کنیم.
رئیس انجمن پروبیوتیک ایران با اشاره به ضرورت حفظ سرمایه انسانی اظهار کرد: اگر نتوانیم پژوهشگران خود را در کشور حفظ کنیم، بخش مهمی از سرمایه علمی خود را از دست خواهیم داد. ایجاد شرایط مناسب برای فعالیت و زندگی پژوهشگران، یکی از مهمترین راهکارهای جلوگیری از مهاجرت نخبگان است.
وی با ابراز امیدواری نسبت به همکاریهای شکلگرفته در پژوهشگاه رویان گفت: امیدوارم این رویداد، نقطه آغاز حرکتهای بزرگتر در حوزه فناوریهای مرتبط با پروبیوتیک باشد و در سالهای آینده بتوانیم شاهد شکلگیری فناوریهای جدید، تولید محصولات نوآورانه و حضور مؤثرتر در بازارهای جهانی باشیم.
تاجآبادی ابراهیمی با تأکید بر اهمیت استانداردهای بینالمللی افزود: اگر قصد داریم در عرصه تولید موفق باشیم، باید نگاهی جهانی داشته باشیم. همانگونه که تلاش میکنیم دانش خود را در مرزهای علم حفظ کنیم، باید محصولاتی با کیفیت و استانداردهای جهانی نیز تولید کنیم.
وی در ادامه به برخی از محورهای مهم در حوزه فناوریهای نوین پروبیوتیک اشاره کرد و گفت: طراحی کیتهای تشخیص و شناسایی میکروبیوم، توسعه نسل جدید پروبیوتیکها، طراحی محصولات شخصیسازیشده برای بیماریهای مختلف، توسعه غذاهای فراسودمند و همچنین استفاده از هوش مصنوعی و پایگاههای داده، از مهمترین حوزههایی هستند که باید در سالهای آینده مورد توجه قرار گیرند.
رئیس انجمن پروبیوتیک ایران در پایان تأکید کرد: امیدوارم همکاری میان دانشگاه، صنعت و نهادهای تنظیمگر بیش از گذشته تقویت شود تا بتوانیم آیندهای روشنتر را برای پژوهشگران و فعالان این حوزه رقم بزنیم.
میکروبیوم؛ یکی از هیجانانگیزترین مرزهای پزشکی امروز
دکتر سمانه حسینی، دبیر علمی هفدهمین مدرسه تابستانه بینالمللی رویان نیز با اشاره به اهمیت مطالعات مرتبط با میکروبیوم اظهار کرد: یکی از هیجانانگیزترین مرزهای پزشکی امروز، بررسی ظرفیتهای درمانی و بازسازی میکروبیوم است؛ زیرا میکروبیوم انسانی در تعاملی هماهنگ، سلامت، سیستم ایمنی، متابولیسم و حتی وضعیت روانی انسان را شکل میدهد.
وی افزود: پرسش اساسی امروز این است که چگونه میتوان از دانش روزافزون درباره میکروارگانیسمهای همزیست بدن برای بازسازی بافتها، ترمیم زخمها، تعدیل التهاب و بازتعریف رویکردهای نوین درمانی بهره گرفت.
حسینی ادامه داد: این پرسش، تنها به زیستشناسان و پزشکان محدود نمیشود، بلکه متخصصان حوزههای مختلف از جمله بیوتکنولوژی، بیوانفورماتیک و علوم تغذیه را نیز درگیر کرده است. همین ماهیت میانرشتهای، مهمترین ویژگی این مدرسه تابستانه به شمار میرود.
وی با اشاره به برنامههای این رویداد علمی گفت: در روزهای آینده، شرکتکنندگان از سخنرانیهای تخصصی استادان فعال در این حوزه بهرهمند خواهند شد. همچنین کارگاههای عملی، نشستهای پرسش و پاسخ و فرصتهایی برای ارائه ایدهها و تبادل تجربیات نیز در نظر گرفته شده است.
دبیر علمی هفدهمین مدرسه تابستانه بینالمللی رویان افزود: تلاش کردهایم این برنامه، علاوه بر پرداختن به مبانی نظری میکروبیوم و بازسازی زیستی، چشماندازی از کاربردهای بالینی و صنعتی این حوزه را نیز در اختیار شرکتکنندگان قرار دهد.